Vlechtstijlen
Nederland was nog geen 100 jaar geleden een land met een dicht netwerk aan heggen en houtwallen. In deze heggen en houtwallen werden struiken en jonge bomen gevlochten zodat ze ondoordringbaar werden. Het vlechten is een erg oude snoeiwijze die vrijwel overal in Europa werd toegepast. Er bestonden zelfs regionale verschillen in het vlechten. Ook in Nederland!
Tot voor kort werd het idee dat Nederland een lange geschiedenis van heggenvlechten kent, als een fabeltje van de hand gedaan. In korte tijd is er zoveel bewijsmateriaal gevonden dat de vraag niet langer is óf er gevlochten werd, maar hóe dit gebeurde, en waar, wanneer, door wie?
Op deze pagina meer over de verschillende vlechtstijlen en een korte handleiding om zelf een heg te vlechten.
Terug naar bovenOud ambacht
Het vlechten van heggen is een ambacht dat in grote delen van Europa gebruikelijk was. In noordwest Europa is het ruim tweeduizend jaar oud is. De oudste tekst die er naar verwijst komt uit Julius Caesar's verslag van de oorlog tegen de Galliërs. In het huidige Vlaanderen worden zijn legers gehinderd door een landschap vol heggen. Zijn verslaggever schrijft hierover: "(Deze mensen) …. hakken dus jonge bomen om - echter zonder ze geheel door te hakken - , buigen ze en vervlechten de in de breedte groeiende takken, voegen doorn- en braamstruiken ertussen en zijn zo in staat deze heiningen tot een verschansing als een muur te vormen, zodat men er niet alleen niet door kan dringen, maar er zelfs niet doorheen kan kijken."
Tot zo’n honderd jaar geleden was heggenvlechten een normale wijze van heggenonderhoud. Na de uitvinding van het prikkeldraad is het ambacht waarschijnlijk vrij snel verdwenen. Tegenwoordig wordt het weer beroepsmatig uitgevoerd in Engeland en sinds kort ook in Nederland. In Duitsland, België, Frankrijk en Ierland zijn er initiatieven om het ambacht weer nieuw leven in te blazen.
Het bewijs dat er in Nederland gevlochten werd, is in oude heggen en houtwallen te vinden. Oude vlechtsporen, ook wel vlechtrelicten genoemd, zijn te herkennen aan de vreemde horizontaal vergroeide takken of stammen in een heg of houtwal. Ze zijn het gevolg van het buigen, kappen, vastbinden dat de vlechters en inbinders van heggen vaak meer dan 100 jaar geleden gedaan hebben om de heg dicht te maken. Daarnaast zijn er nog oude boeren, vaak meer dan 90 jaar oud, die als laatsten kunnen vertellen over de tijd dat ze ’s winters met hiepjes, hakmessen en dikke leren wanten aan de doornenheggen werkten.
Terug naar bovenWaarom vlechten?
In iedere heg vallen na verloop van tijd gaten. Bijvoorbeeld omdat vee er aan vreet, de onderste takken te weinig licht krijgen of er struiken doodgaan. Stukken hout of een oud ledikant kunnen tijdelijk helpen maar een structurele oplossing is toch nodig. Hiervoor hebben boeren het vlechten uitgevonden. Bij het vlechten probeer je door het buigen en soms inkappen van takken en stammen, zoveel mogelijk horizontale takken in een heg te krijgen. Als de struiken daarnaast nog doornen hebben dan wordt het bijna onmogelijk om er doorheen te komen.
Terug naar bovenVlechtstijlen
In de loop der eeuwen zijn allerlei stijlen van heggenvlechten ontwikkeld. Aan een heg rond een schapenwei worden immers andere eisen gesteld dan een voor koeien. De struiksoorten verschillen soms tussen streken afhankelijk van bijvoorbeeld grondsoort, en vochtigheid. Alleen al in Engeland zijn er wel 8 veel voorkomende stijlen. Belangrijke verschillen tussen stijlen vormen de richting waarin struiken gevlochten worden (kruislings of naar één kant) en het al dan niet gebruiken van staken en tenen om de gevlochten heg steviger te maken.
Tot nu toe hebben we nog maar een klein deel van Nederland min of meer systematisch onderzocht op het voorkomen van vlechtsporen. Op het kaartje zijn ze te zien en kun je door de aangegeven plaatsen aan te klikken een beeld krijgen van de gevonden vlechtsporen.
Op het kaartje is een selectie van gevonden vlechtsporen te zien. Klik hiervoor de nummers op de kaart aan.
|
Struik Locatie:
Soort struik:
Kenmerk heg:
Kenmerk vlechtspoor:
|
|
|
Droogmakerijen 
Hoogveenontginningsgebied
Laagveengebied
Rivierengebied
Zandgebied
Verstedelijkt landschap
In de gemeente Boxmeer zijn niet alleen vlechtsporen opgezocht, er is ook met tal van oude boeren gesproken. Hierdoor konden we de Maasheggenstijl als eerste regionale vlechtstijl van Nederland omschreven. Waarschijnlijk is het nog voor verbetering vatbaar maar dat mocht de pret niet drukken; op 12 maart 2006 is door de Stichting Heg-en-Landschap en de gemeente Boxmeer in Oeffelt het eerste kampioenschap Maasheggenvlechten georganiseerd. Een kleine dertig deelnemers, een deskundige jury, tientallen vrijwilligers en ruim vierduizend bezoekers maakten daar een waar feest van.
De vlechtstijl (of ‘stijlen?) in de Achterhoek lijken van de Maasheggen te verschillen. Het onderzoek is nog niet afgesloten, de gesprekken met oude boeren hebben er nog niet plaatsgevonden. Ook langs de IJssel is het onderzoek nog gaande. Wel is duidelijk dat men er niet sprak over heggenvlechten maar het inbinden van heggen. Het onderzoek naar vlechtsporen op landweren, veedreven en boswallen is nu ook op gang gekomen. Het gaat er vaak over vlechtsporen in zomereiken en niet zoals gebruikelijk bij heggen in meidoornstruiken.
Het is een boeiend verhaal dat we de komende tijd steeds meer hopen aan te vullen. Heeft u vondsten, informatie of vragen, laat het ons dan weten.
Een van de meest toepaste vlechtstijlen komt uit Engeland en noemen we het leggen van de heg. Kenmerkend voor deze stijl is dat alle struiken vlak boven de grond worden in gekapt en in een hoek van 300 worden ‘gelegd’. Hierdoor ontstaat een massieve ondoordringbare barrière. Deze stijl heeft als groot voordeel dat de struiken zich zelf verjongen door de vele uitlopers die aan de basis gevormd worden. Kijk voor meer informatie hierover bij ‘Zelf vlechten’.
Terug naar bovenGevlochten heggen en het landschap
Het vlechten van heggen bevordert afwisseling in het landschap. Het vlechten gebeurt op het moment dat een heg niet langer goed dicht is. Afhankelijk van de vlechtstijl wordt het eens in de paar jaar tot eens in de 15-25 jaar herhaald.
Na het vlechten is een heg dicht, smal en 1-1.2 meter hoog. Daarna groeit de heg echter weer uit. Indien deze niet gesnoeid wordt, groeit hij uit tot een weelderig struikgewas, maar door de heg in de 1 à 2 jaar te snoeien, kun je zelf de hoogte en breedte bepalen.
Het vlechten van heggen is een goede techniek om een open landschapsbeeld te handhaven maar past ook goed in het beheer van struweelheggen. Door gefaseerd te leggen krijgen we een heggenlandschap met verschillende ontwikkelingsstadia ofwel een gevarieerd en ecologisch rijk landschap.
Terug naar bovenAlle struiken vlechten?
Vrijwel alle struiken die in landelijke heggen voorkomen, kunnen goed gevlochten worden. Sommige gemakkelijker dan andere. Zo moet je bij soorten waarvan het hout bros is, zoals kardinaalsmuts, wat voorzichtiger zijn. De planten vormen rond het snijvlak wondweefsel en groeien het volgende seizoen door. Onder het snijvlak en bij de gelegde heg aan de voet van de stam, worden nieuwe loten gevormd die er voor zorgen dat er een dicht vlechtwerk van takken en stammen ontstaat.
Bramen en rozen knippen we meestal weg. Ze lopen het volgend seizoen weer goed uit. Te veel en grote vlieren zijn niet goed voor een heg want ze verdringen andere struiken. We zagen ze er dus meestal uit.
Wil je een nieuwe heg planten en over een paar jaar vlechten, dan is de soortensamenstelling geen probleem. Als je tenminste inheemse struiken gebruikt en geen tuinplanten als cotoneaster, sneeuwbes, rozenbottel enz.
Terug naar bovenZelf Vlechten?
Wil je zelf een heg vlechten. Dat kan. Na een cursus bij van één dag kun je zelf aan de slag en al doende leren. Het leggen is een van de meest toepaste en mooi vlechtstijlen. Klik op het pdf icoontje om een korte handleiding heggenleggen te openen. Blijf je met vragen over het vlechten of cursusaanbod zitten, mail dan even.
Terug naar bovenLeggen: stappenplan
Speciaal voor liefhebbers hebben wij een speciaal PDF-document opgesteld met daarin een stappenplan voor het leggen. Het bevat tevens nuttige informatie over het benodigde gereedschap. Download ook bijbehoorde veldkaart (dit kan enige tijd in beslag nemen).